امام صادق(ع) درروزدوشنبه،هفدهم ماه ربیع الاول سال 83 هجری،كه مصادف است با روزولادت سراسرسعادت خاتم انبیاء حضرت محمدبن عبدالله-صلی الله وعلیه وآله-، در زمان خلافت عبدالملك بن مروان اموی به دنیا آمد.نام مبارك ایشان«جعفر»بود وكنیه ی شریفش«ابوعبدالله» والقاب آن حضرت«صابر،فاضل،طاهر،صادق،كه مشهورترین القاب آن جناب،صادق است».

درشمایل حضرت صادق(ع) گفته اند كه:آن حضرت میانه بالا،افروخته رو،سفیدبدن،كشیده بینی وموهای اوسیاه ومجعّد بود وبرخدّ رویش خال سیاهی وجود داشت.مادرآن حضرت،نجیبه ی جلیله ی مكرّمه،«فاطمه»مسمّاة به «امّ فروه»،دخترقاسم بن محمد بن ابی بكراست.{منتهی الأمال تك جلدی،ص815}.

آنحضرت در ماه شوال یا رجب در سال 148 هجری در زمان خلافت ابو جعفر منصور عباسی به سبب انگورزهرآلودی كه منصورعباسی به آن حضرت خورانید رحلت كرد.ودروقت شهادت ازسن مباركش،شصت وپنج سال گذشته بود.

   در عهد امامت امام ششم در اثر انقلابهای كشورهای اسلامی و خصوصا قیامی كه مسوده ( سیاه جامگان) برای برانداختن خلافت بنى‌امیه كرده بودند و جنگهای خونینی كه منجر به سقوط خلافت و انقراض بنی امیه گردید و در اثر آنها زمینه خوبی كه امام پنجم در بیست سال زمان امامت خود با نشر حقایق اسلامی و معارف اهل بیت مهیا كرده بود, برای امام ششم امكانات بیشتر و محیط مناسبتری برای نشر تعالیم دینی پیدا شد.

آن حضرت تا اواخر زمان امامت خود كه مصادف با آخر خلافت بنى‌امیه و اول خلافت بنی عباس بود از فرصت استفاده نموده به نشر تعالیم دینی پرداخت وشخصیتهای علمی بسیاری در فنون مختلفه عقلی و نقلی مانند (( زاره)) و (( محمد بن سالم)) و (( مومن طاق)) و ((هاشم بن حكم)) و (( ابان بن تغلب)) و (( هشام بن سالم)) و ((حریز)) و ((هشام كلبی نسابه)) )) و(( جابر بن حیان صوفی)) شیمیدان و غیر ایشان را پرورش داد, حتی عده‌ای از رجال علمی عامه نیز مانند (( سفیان ثوری )) و (( ابوحنیفه )) رئیس مذهب حنفیه و (( قاضی سكونی )) و ((قاضی ابوالبختری)) و غیر ایشان افتخار تلمذش را پیدا كردند (معروف است كه از مجلس درس و حوزه تعلیم امام چهارهزار نفر محدث و دانشمند بیرون آمده است)

احادیثی كه از صادقین یعنی از امام پنجم و ششم مأثور است, از مجموع احادیثی كه از پیغمبر اكرم(ص) و ده امام دیگر ضبط شده است, بیشتر است. ولی در اواخر عهد خود, دچار منصور خلیفه عباسی شد و تحت مراقبت و محدودیت شدید درآمد. منصور آزارها و شكنجه‌ها و كشتارهای بیرحمانه‌ای در حق سادات علوی روا داشت كه از بنى‌امیه با آن همه سنگدلی و بى‌باكی سرنزده بود. به دستور وی آنان را دسته دسته مى‌گرفتند ودر قعر زندانهای تاریك و با شكنجه و آزار به زندگیشان خاتمه مى‌دادند و جمعی را گردن مى‌زدند و گروهی را زنده زیر خاك مى‌كردند و جمعی را در پی ساختمانها یا میان دیوارها گذاشته رویشان بنا مى‌ساختند. منصور دستور جلب امام ششم را از مدینه صادر كرد ( امام ششم پیش از آن نیز یك بار به امر سفاح خلیفه عباسی به عراق و پیش از آن نیز در حضور امام پنجم به امر هشام خلیفه اموی به دمشق جلب شده بود)

مدتی امام را زیر نظر گرفتند و بارها عزم كشتن آن حضرت را نموده و هتكها كرد ولی بالأخره اجازه مراجعه به مدینه را داده و امام به مدینه مراجعت فرمود و بقیه عمر را با تقیه شدید و نسبتاً با عزلت و گوشه‌نشینی برگزار مى‌كرد تا به دسیسه منصور مسموم و شهید شد)

منصور پس از آنكه خبر شهادت امام ششم را دریافت داشت, به والی مدینه نوشت كه به عنوان تفقد بازماندگان , به خانه‌ امام برود و وصیتنامه آن حضرت را خواسته و بخواند و كسی را كه وصی امام معرفی شده فى‌المجلس گردن بزند. و البته مقصود منصور از جریان این دستور این بود كه به مسئله امامت خاتمه دهد و زمزمه تشیع را بكلی خاموش كند ولی برخلاف توطئه وی وقتی كه والی مدینه طبق دستور, وصیتنامه را خواند دید امام پنج نفر را برای وصایت تعیین فرموده. خود خلیفه و والی مدینه و عبدالله افطح فرزند بزرگ و موسی فرزند كوچك آن حضرت و حمیده و به این ترتیب تدبیر منصور نقش بر آب شد.

درادامه این نوشتاربه جایگاه ومقام با عظمت امام صادق علیه السلام،اززبان بزرگان غیرشیعه خواهیم پرداخت.چرا که مقام این امام عزیزآنقدربا عظمت است که کسانی که پیروایشان نبودند هم نتوانستند ازبیان آن خودداری کنند،لذا درموارد مختلف زبان به بیان آن پرداختند.

  *مالک بن انس (ازائمه اربعه اهل سنت)ازجمله کسانی است که مدتی درمحضرامام صادق علیه السلام شاگردی کرده ودربارۀ شخصیت آن حضرت چنین می گوید:«مدتی خدمت جعفربن محمد مشرف می شدم.آن حضرت اهل مزاح بود وهمواره تبسم ملایمی برلبهایش نقش می بست.هنگامی که درمحضرش نامی ازرسول خدا صلی الله علیه وآله برده می شد،رنگش به سبزی وسپس به زردی می گرایید.درمدتی که به خانۀ آن حضرت رفت وآمد داشتم ایشان را خارج ازسه حال ندیدم؛یا نمازمی خواند،یا روزه بود،ویا به قرائت قرآن اشتغال داشت.هرگزبدون وضوازحضرت رسول صلی الله علیه وآله حدیث نمی فرمود.وسخنی به گزاف نمی گفت.ایشان ازجمله علمای زاهدی بود که ترس ازخدا سراسروجودش را فراگرفته بود.

 *ازعمربن مقدام نقل شده که گفت:هنگامی که جعفربن محمدعلیه السلام را می دیدم،می فهمیدم که اوازنسل پیامبران است.

 *جاحظ ازعلمای مشهورقرن سوم دربارۀ آن امام چنین می گوید:جعفربن محمد کسی بودکه علم وفقهش عالم را فراگرفته وگفته می شود که ابوحنیفه ازشاگردان اوبودوهمچنین سفیان ثوری، وتلمّذ این دونزد آن حضرت درعظمت علمی اوکافی است.

 *ابوحنیفه می گوید:من هرگزفقیه تراز جعفربن محمد ندیده ام،اومسلّم اعلم امّت اسلامی است.

*شهرستانی نویسندۀ کتاب مشهور«ملل ونحل» دربارۀ شخصیت علمی واخلاقی آن حضرت می نویسد:اودرامورومسائل دینی ازدانشی بی پایان ودرحکمت ازادبی کامل ونسبت به اموردنیا وزرق وبرقهای آن اززهدی نیرومند برخورداربود وازشهوتهای نفسانی دوری می گزید.

 *ابوزهره ازعلمای اهل سنّت دربارۀ امام صادق علیه السلام می گوید:علمای اسلام با تمام اختلاف نظرها وتعدد مشربهایشان درفردی غیرازامام صادق علیه السلام وعلم اواتفاق نظرندارند.

وی درجایی دیگرگفته است:دانش آن حضرت منحصربه حدیث وفقه اسلامی نبود،بلکه علم کلام نیزتدریس می فرمود.

ودرجایی دیگرمی گوید:بالاترازهمۀ این علوم،امام صادق علیه السلام درزمینۀ اخلاق وعلل وانگیزه های فساد آن،آگاهیهای بسیارارزنده ای داشت.{کتاب حیات فکری وسیاسی امامان شیعه علیهم السلام/رسول جعفریان/ص327-333}.

       محمدبن عبدالكریم شهرستانی، از علمای بزرگ اهل تسنن و صاحب كتاب معروف الملل و النحل، دربارة آن حضرت میگوید: «هُوَ ذو عِلْمٍ غَزیرٍ، وَ اَدَبٍ كامِلٍ فِی الْحِكْمَةِ، وَ زُهْدٍ فِیالدُّنْیا، وَ وَرَعٍ عَنِ الشَّهَواتِ.» یعنی [او، هم دارای علم و حكمت فراوان و هم دارای زهد و ورع و تقوای كامل بود.] بعد میگوید مدتها در مدینه بود، شاگردان و شیعیان خود را تعلیم میكرد، و مدتی هم در عراق اقامت كرد و در همة عمر، متعرض جاه و مقام و ریاست نشد و سرگرم تعلیم و تربیت بود. در آخر كلامش در بیان علت اینكه امام صادق توجهی به جاه و مقام و ریاست نداشت اینطور میگوید: «مَنْ غَرَقَ فی بَحْرِ الْمَعْرِفَةِ لَمْ یَقَعْ فی شَطٍّ، وَ مَنْ تَعَلّی اِلی ذروَةِ الْحَقیقَةِ لَمْ یَخَفْ مِنْ حَطٍّ.» یعنی [آن كه در دریای معارف غوطه ور است به خشكی ساحل تن در نمیدهد، و كسی كه به قلة اعلای حقیقت رسیده نگران پستی و انحطاط نیست.

پی نوشت :

فرارسیدن ایام شهادت ششمین امام شیعیان امام جعفرصادق علیه السلام را به محضرامام زمان عجل الله تعالی فی فرجه وتمام شیعیان آن حضرت تسلیت عرض میکنم.

خداوند مردم را در روز قیامت بر اساس نیاتشان محشور می گرداند(امام جعفرصادق ع)